ماهيت آن : نباتى است ساق آن به قدر يك ذرع و خشن و با شعبه‌ها و برگ آن شبيه به برگ لبلاب و برگ بنفشه و گل آن بنفش مايل به سفيدى و خوشبو شبيه به بوى قرنفل و بيخ آن شبيه به خربق سياه و در بو مانند دارچينى . منبت آن اكثر مواضع نمناك و با بادروج يك جا مىرويد . طبيعت آن : در دويّم گرم و خشك . افعال و خواص آن : * اعضاء الرأس و غيرها * آشاميدن آن جهت صرع و به دستور ضماد برگ آن جهت صرع و ورم ريحى و رطوبى و ابتداى غرب و ورم پستان و تحليل انجماد شير در آن و بوييدن گل آن جهت زكام و آشاميدن آب طبيخ آن جهت عسر نفس و سرفه رطوبى و عسر البول و جلوس در طبيخ آن جهت احتباس حيض و آشاميدن بيخ آن جهت وجع حادث از احتباس حيض و اسقاط جنين و با شراب جهت لسع هوام و ضماد مطبوخ آن با آب جهت كوفتگى اعضا و چون بيخ آن را كوفته در روغن طبخ نمايند تدهين و تمريخ بدان جهت كزاز و لرز حميات نافع . مضر محرورين ، مصلح آن بنفشه . مقدار شربت آن : يك درم است . قرون السنبل به ضم قاف و را و سكون واو و ضم نون و الف و لام و ضم سين مهمله و سكون نون و ضم باى موحده و لام . در ماهيت آن اختلاف بسيار است بعضى بيخ نوعى از سنبل ابيض دانسته‌اند كه با سنبل يافت مىشود و قتال است و بعضى گفته كه در ريشه بعضى از سنبل هندى نيز يافت مىشود و بعضى بيخ خانق النمر و بعضى بيخ شوكران دانسته‌اند و بعضى گفته‌اند بيخى است شبيه به بيش و سمى و بعضى گفته‌اند نوعى از بيش است و اصح اقوال قول اخير است كه نوعى از بيش است و به هندى آن را سينكهيا نامند و در حرف الباء مع الياء در بيش ذكر يافت و آن سياه رنگ باريك و از سعد باريك‌تر و درازتر و با درخشندگى و بعضى سفيد رنگ نيز مىباشد . طبيعت آن : در چهارم گرم و خشك . افعال و خواص آن : آشاميدن آن مجوز نيست ضماد آن با سركه جهت رفع دردهاى كهنه و تحليل اورام صلبه بارده و تدهين روغنى كه در آن جوشانيده باشند جهت امراض مذكوره و ضماد آن جهت تحليل صلابات اعضا مفيد و ربع درم آن كشنده است به اختلاط عقل و بول الدم و سياهى زبان و ساير امراض سرسام و مداواى آن قى فرمودن و آشاميدن كافور مقدار بسيارى تا به يك درم و تا يك مثقال هم با گلاب و شيره تخم خرفه مقشر با برف و يخ سرد كرده يا جلاب و قرص كافور با دوغ ماست گاوى و ضماد نمودن اضمده بارده بر قلب و كبد مانند صندل و كافور با گلاب و آب برگ بيد و امثال اينها و آشاميدن شير تازه دوشيده و سويق سيب ترش و جو مغسول با جلاب سرد كرده و آشاميدن آب انار ترش و آب هندوانه و ماء القرع و ماء الخمار و لعاب بهدانه و بزرقطونا سرد كرده با جلاب و مانند اينها . قريس به فتح قاف و كسر راى مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و سين مهمله . ماهيت آن : بعضى گفته‌اند نوع غذايى است مانند مصوص و مصوص در حرف الميم مذكور خواهد شد و اكثرى گفته‌اند آب گوشت سرد منجمد شده را نامند هر گوشتى كه باشد از ماهى و غير آن . قريص به فتح قاف و كسر راى مهمله و سكون ياى مثناة تحتانيه و صاد مهمله . ماهيت آن : بعضى گفته‌اند نوع غذايى است كه از لحوم لطيفه خفيفه مانند ماهى و بزغاله و جوجه مرغ و پاچه و امثال اينها ترتيب دهند با سركه و ترشىها و ميوه‌هاى تازه و خشك و ادويه طيبة الرايحه . طبيعت آن : معتدل با برودت و رطوبت . افعال و خواص آن : مسكن صفرا و خون حاد و قاطع بلغم و محرور المزاجان را نافع . مضر مبرود المزاجان و سوداوى و علل اعضاى تنفس و سرفه و ضيق النفس . فصل القاف مع الزاء المعجمه قزاح به ضم قاف و فتح زاى معجمه مشدده و الف و حاى مهمله لغت مغربى است و اعراب افريقيه آن را علجان و اهل شيراز كمه و كماه نيز نامند . ماهيت آن : نباتى است معروف در قيروان شبيه به رازيانه و شتر آن را مىچرد و از رازيان برگ آن باريك‌تر و شاخ‌هاى آن كوچك‌تر و متشعب درهم بافته شده و گل آن زرد و تخم آن باريك به انيسون و طعم آن مانند رازيانه و جميع اجزاى آن از برگ و شاخ و گل و ثمر همه خوشبو است و در مصر نيز به هم مىرسد و در نواح شيراز نيز و براى غنم نيكو مرغى و علفى است فربه كننده آن . طبيعت آن : در سيّم گرم و خشك .